Productaansprakelijkheid in een nieuw jasje

De richtlijn is van toepassing op roerende zaken. Ook elektriciteit valt hieronder. Een roerende zaak die een bestanddeel van een andere roerende of onroerende zaak is gaan vormen, blijft een ‘product’ als bedoeld in de richtlijn.

In de nieuwe richtlijn wordt in artikel 4 een ruimere definitie van ‘product’ geïntroduceerd. Ook software (zoals besturingssystemen, firmware, computerprogramma’s, applicaties en AI-systemen) en digitale fabricagedossiers worden als product aangemerkt. Met een ‘digitaal fabricagedossier’ wordt de digitale versie van of de digitale template voor een roerende zaak bedoeld, die de functionele informatie bevat die nodig is om een tastbaar voorwerp te produceren door de geautomatiseerde besturing van machines of gereedschappen mogelijk te maken. Aansprakelijkheid voor gratis en opensourcesoftware die buiten het kader van een handelsactiviteit wordt ontwikkeld of geleverd, wordt door artikel 2 lid 2 uitgesloten.

De richtlijn is niet van toepassing op diensten, maar een digitale dienst die zodanig in een product is geïntegreerd of daarmee is verbonden dat het product zonder die dienst een of meer van zijn functies niet zou kunnen vervullen, wordt als ‘bijbehorende dienst’ binnen de reikwijdte van de richtlijn gebracht. Deze digitale dienst wordt beschouwd als component van het product wanneer zij onder zeggenschap van de fabrikant van dat product staat. In overweging 17 van de nieuwe richtlijn worden voorbeelden van bijbehorende diensten genoemd: de levering van verkeersgegevens in een navigatiesysteem, een gezondheidsmonitoringsdienst op basis van sensoren om de fysieke activiteit of gezondheidsgegevens van de gebruiker in de gaten te houden, een temperatuurregelingsdienst die de temperatuur van een slimme koelkast monitort en reguleert, en een spraakassistent-dienst die het mogelijk maakt producten te controleren door middel van spraakopdrachten. Internettoegangsdiensten worden niet aangemerkt als bijbehorende dienst, maar een product dat afhankelijk is van internettoegangsdiensten en er niet in slaagt om de veiligheid te handhaven wanneer de verbinding met het internet wegvalt, kan in het kader van de richtlijn als gebrekkig worden beschouwd.

Voor het collectief en het certificeringsmerk vormt het reglement van gebruik de kern. Zonder een deugdelijk reglement is de aanvraag niet ontvankelijk. Bij certificeringsmerken moet het reglement ook de controlemechanismen beschrijven. De houder moet daadwerkelijk in staat zijn naleving te beoordelen en zo nodig handhavend op te treden.

De nieuwe richtlijn voorziet in een uitbreiding van de kring van aansprakelijke personen (artikel 8). De fabrikant van het gebrekkige eindproduct blijft aansprakelijk. Het is explicieter vastgelegd dat ook de producent van een gebrekkige component rechtstreeks kan worden aangesproken. Als een defect in een onderdeel leidt tot schade, bijvoorbeeld een batterij die ontbrandt in een smartphone, kan de benadeelde ervoor kiezen om direct de toeleverancier van die batterij aan te spreken. Met het oog op de ‘circulaire economie’ (denk bijvoorbeeld aan gereviseerde telefoons), worden partijen die producten ingrijpend wijzigen zonder dat de oorspronkelijke fabrikant daarover zeggenschap heeft en deze producten vervolgens in de handel brengen of in gebruik stellen, als fabrikant beschouwd. Ook zij kunnen dus rechtstreeks aangesproken worden.

Ingeval van buiten de Europese Unie gevestigde fabrikanten is nieuw dat naast de importeur ook de gemachtigde van de fabrikant aansprakelijk is. Die ‘gemachtigde’ is dan de in de EU gevestigde natuurlijke persoon of rechtspersoon die schriftelijk door de fabrikant is gemachtigd om namens die fabrikant specifieke taken te vervullen. Als er geen aanspreekbare producent, EU-importeur of gemachtigde is, dan is de ‘fulfilmentdienstverlener’ aansprakelijk. Dat is de natuurlijke persoon of rechtspersoon die, zonder eigenaar van dat product te zijn, in het kader van een handelsactiviteit minstens twee van de volgende diensten aanbiedt: opslag, verpakking, adressering en verzending van een product (met uitzondering van postdiensten).

Als de benadeelde niet kan vaststellen welke partij zij kan aanspreken, kan zij de distributeur van het gebrekkige product vragen om de identiteit bekend te maken. Als de distributeur nalaat binnen een maand aan dit verzoek te voldoen, is de distributeur zelf aansprakelijk. Daarbij is nieuw dat deze regeling ook van toepassing is op aanbieders van onlineplatforms die consumenten in staat stellen om op afstand overeenkomsten te sluiten, als de informatie op het platform of de wijze waarop de transactie is voltrokken de consument zou doen geloven dat het product door of op gezag van het onlineplatform zelf is aangeboden.

In dit kader kan de verordening productveiligheid (Verordening (EU) 2023/988) van belang zijn. Deze verordening is van toepassing op voor consumenten bedoelde producten en verplicht fabrikanten, importeurs, distributeurs en onlineplatforms om producten te verkopen die veilig zijn bij normaal en redelijkerwijs te verwachten gebruik. Deze verordening schrijft voor dat op producten die op de EU-markt zijn gebracht en onder de verordening vallen, een verantwoordelijke in de EU moet worden vermeld (artikel 16). Voor deze producten zou het voor de consument dus gemakkelijker moeten zijn om vast te stellen welke partij(en) op grond van de richtlijn productaansprakelijkheid aangesproken kunnen worden.

De richtlijn voorzag al in een recht op vergoeding van schade als gevolg van overlijden of lichamelijk letsel en beschadiging of vernietiging van zaken. Uitgezonderd is schade aan het gebrekkige product zelf en aan zaken die uitsluitend voor beroepsdoeleinden worden gebruikt. Voor vergoeding daarvan zal de benadeelde zich in beginsel tot de verkoper moeten wenden. Om direct de fabrikant te kunnen aanspreken, zal aan de vereisten voor onrechtmatige daad moeten zijn voldaan.

In artikel 6 van de nieuwe richtlijn wordt het schadebegrip uitgebreid met (i) medisch erkende schade aan de geestelijke gezondheid en (ii) vernietiging of corruptie van niet voor beroepsdoeleinden gebruikte gegevens (dataverlies). De voor zaakschade geldende franchise van EUR 500 wordt afgeschaft, waardoor ook voor kleine zaakschades op grond van de richtlijn een vergoeding kan worden verkregen.

De nieuwe richtlijn introduceert in artikel 9 een exhibitieplicht. Als de eisende partij (de benadeelde natuurlijke persoon) haar vordering tot schadevergoeding aannemelijk heeft gemaakt, is de verweerder verplicht – voor zover noodzakelijk en evenredig – op verzoek toegang te verlenen tot het relevante bewijsmateriaal waarover hij beschikt. Omgekeerd geldt hetzelfde: ook de verweerder kan, als hij voldoende heeft aangetoond dat hij bewijsmateriaal nodig heeft om de vordering tot schadevergoeding te betwisten, bij de eiser dat bewijsmateriaal opvragen.

De bewijslast van de gebrekkigheid van het product, de schade en het oorzakelijk verband daartussen rust op de benadeelde partij. De nieuwe richtlijn introduceert in artikel 10 bewijsvermoedens die voorzien in een eerlijke risicoverdeling, maar niet in een bewijslastomkering. Een product wordt vermoed gebrekkig te zijn als de verweerder niet voldoet aan zijn exhibitieplicht, als het product niet voldoet aan dwingende productveiligheidsvoorschriften of als de schade werd veroorzaakt door een kennelijk disfunctioneren van het product bij redelijkerwijs te verwachten gebruik of onder normale omstandigheden. Een oorzakelijk verband wordt vermoed wanneer is vastgesteld dat het product gebrekkig is en dat de soort veroorzaakte schade doorgaans strookt met het betrokken gebrek.

In technisch of wetenschappelijk complexe zaken, waarin de eisende partij geconfronteerd wordt met buitensporige moeilijkheden om aan haar bewijslast te voldoen, hoeft zij slechts de waarschijnlijkheid van de gebrekkigheid en/of het oorzakelijk verband aan te tonen. Uit de considerans onder 48 van de nieuwe richtlijn volgt dat de technische of wetenschappelijke complexiteit per geval door de nationale rechterlijke instanties moet worden beoordeeld en dat daarbij rekening moet worden gehouden met verschillende factoren, waaronder de complexe aard van het product (zoals een innovatief medisch hulpmiddel), van de gebruikte technologie (zoals machinaal leren), van de te analyseren informatie en gegevens, en van het oorzakelijk verband (zoals een verband tussen een farmaceutisch product of voedingsmiddel en het optreden van een gezondheidsaandoening, of een verband dat alleen kan worden bewezen als de eiser de interne werking van een AI-systeem zou verduidelijken).

Er geldt een verjaringstermijn van drie jaar voor het instellen van een vordering vanaf de dag waarop de benadeelde kennis kreeg of redelijkerwijs kennis had moeten krijgen van (a) de schade, (b) de gebrekkigheid en (c) de identiteit van de persoon die aansprakelijk gesteld kan worden (artikel 16 van de nieuwe richtlijn). Ook geldt een vervaltermijn van tien jaar vanaf de datum waarop het gebrekkige product in de handel werd gebracht of in gebruik werd gesteld (artikel 17 van de nieuwe richtlijn). Nieuw is dat hieraan wordt toegevoegd dat deze vervaltermijn (i) ingeval van een ingrijpend gewijzigd product ingaat op de datum waarop dat product na de ingrijpende wijziging ervan op de markt werd aangeboden of in gebruik werd gesteld en (ii) wordt verlengd tot 25 jaar ingeval een benadeelde vanwege de latentietijd van een lichamelijk letsel niet in staat was binnen tien jaar een procedure te beginnen.